Bas Haring: boter bij de vis

Avondeditei_bas_haring_jan12

Bas Haring heeft een boek geschreven over economie. FairFin en deBuren nodigden hem uit voor een lezing over dit boek en een vraaggesprek met Piet Depuydt. Marjon Meijer van FairFin reflecteert op de avond.

Een filosoof die ver af staat van economie ("voorheen nog nooit één uur economie gehad"), vier jaar lang economie studeert en zich dan een houding geeft ten opzichte van economen. Een interessant en lovenswaardig experiment.

Ik heb wel een paar uur economie gehad, maar herinner me er weinig van. Toch werk ik bij een organisatie die het financieel systeem als onderwerp heeft. Ik verantwoordde mijn gebrek aan economische kennis met het gegeven dat de economie juist niet los van de samenleving moet staan en dat iedereen het recht heeft erover te kunnen meepraten, etc. Bovendien heeft de crisis ons geleerd dat sociologie en psychologie even belangrijk is om het besturingssysteem van de samenleving te begrijpen. Maar toch: om mee te praten is het handig als je elkaar verstaat. Het boek van Haring is een uitkomst. Of toch een goed begin.

"Als je bereid bent alles wat waarde heeft binnen een bepaalde situatie op een rationele, zakelijke manier te vergelijken met al het andere van waarde, word je bijna automatisch een econoom", zo luidt Harings antwoord op een van de vragen die hij zich deze avond stelt 'wat is economie eigenlijk?'. Zakelijk, rationeel, count me in. Maar serieus, hier ben ik toe bereid. Ik wil me best afvragen hoeveel ik voor een bos zou overhebben, of voor de culturele sector. Als je zegt dat ze belangrijk zijn, moet je ook durven zeggen waarom.

Kapitalisme met alleen de dijen

Harings boek maakt komaf met enkele intuïtieve gedachten die mensen met goede bedoelingen hebben.  Bijvoorbeeld met het vreselijke gevoel dat we krijgen als er tomaten, of, zoals afgelopen zomer, appelen in overvloed liggen weg te rotten terwijl mensen elders honger lijden. Verschepen die hap! Zegt mijn intuïtie. Maar nee, zegt de economie, deze situatie herinnert ons er inderdaad aan dat het ongelijk verdeeld is in de wereld, maar tomaten verschepen is niet de oplossing. Bij ons zijn er teveel tomaten geproduceerd - met die energie kunnen we beter iets anders doen - en in het Zuiden moeten we wel degelijk helpen, maar op een slimmere manier.

Een tweede voorbeeld waar Haring mijn intuïtie succesvol te lijf gaat, is met het kippenverdeelprobleem. Een hele kip kopen terwijl je het liefst enkel de dijen hebt, maar je niet wilt dat de wereld met de minder interessante onderdelen blijft zitten? Niet doen! Als iedereen dijen koopt, zal de markt wel een weg vinden om iets met de rest te doen. Een kippenbouillonfabriek bijvoorbeeld, zou succesvol in dat gat kunnen springen.

Lekker doen wat je zelf wilt en zo de wereld helpen. Het is een aantrekkelijk idee. Haring geeft de markt vorm als een team resultaatgerichte freggels die oplossingen zoeken voor concrete problemen als kippenverdeling.

Maar: het doel van de freggels is niet problemen oplossen of gaten in de markt dichten, het doel van de freggels is geld verdienen. En dus verzinnen de freggels oplossingen voor problemen die er nog niet waren. En verdienen ze geld door te speculeren op mais waardoor de prijs ervan zo de hoogte in schiet dat er nooit kippen gaan komen om te verdelen. En welke fabriek komt er uit de markt met een oplossing voor het kernafval?

Hmm, kapitalisme met alleen de dijen... het lijkt een droom te mooi om waar te zijn.

Rente: psychologie of macht?

Op zich, counter-intuitivity, ik ben helemaal mee. De vraag is: volgt Bas Haring dit pad zelf wel consequent? Ik vraag het me af als het bij het onderwerp 'rente' belandt. 'Waarom is die altijd zo'n vijf procent?' Los van het feit dat die nu helemaal geen vijf procent is, luidt het antwoord: omdat wij geld dat we in de toekomst krijgen, minder waarderen dan hetgeen we nu krijgen. Ongeveer vijf procent minder. Dat is een natuurlijk gegeven, gestuurd door onze hersenen.

Wel, diezelfde hersenen vertellen mij dat ik zoveel mogelijk suiker en vet moet eten. Omdat ik heb ervaren dat ik mij doorgaans gelukkiger voel als ik aan deze natuurlijke drang weersta, heb ik mijn gedrag aangepast. Zouden we wat betreft rente niet eenzelfde rationele beslissing kunnen nemen? Als we nu de balans opmaken en vaststellen dat rente ongelijkheid creëert en veel mensen niet zo lekker in hun vel laat zitten, kunnen we het dan niet zonder proberen? JAK bank in Zweden en Denemarken toont al jaren dat sparen en lenen ook zonder rente kan.

De redenering van Haring rond rente is een psychologische verklaring over waarom we rente aanvaarden op microniveau. Niet over hoe het systemisch werkt, hoe het ontstaan is en of dat moreel is. David Graeber, prominent antropoloog aan London School of Economics argumenteert dat rente in onze maatschappij is geïntroduceerd vanuit een machtslogica. In de klassieke oudheid werd een belasting door de tempel of de farao opgelegd aan de bevolking. Deze kon deze niet betalen, maar kon lenen bij diezelfde elite tegen rente. Nog steeds werkt het rente-systeem herverdelend van arm naar rijk. De organisatie Positive Money heeft op basis van cijfers van de Engelse Nationale Bank aangetoond dat er hierdoor een permanente herverdeling is van de armste 90% naar de rijkste 10%.

Melk, cola en schizofrenie

Een derde voedselvoorbeeld waar ik op mijn honger (no pun intended) blijf zitten is het voorbeeld van de cola en de melk in de titel. Waarom is zo'n fantastisch ingewikkeld product als melk ("baby's kunnen er maanden alleen op leven, dat moet je met cola niet proberen") zoveel goedkoper dan 'veredeld suikerwater'? Het antwoord dat Haring geeft, was te ingewikkeld voor de lezing, maar komt neer op zoiets als 'de prijs is het bedrag dat mensen over hebben voor het laatste product'. Die prijs is nu heel laag en dat is iets goeds, want 'het ongeluk van één zielige boer weegt niet op tegen het geluk van de duizenden mensen die hij van goedkope melk voorziet'.

Hier heeft de ratio het nog niet van mijn intuïtie gewonnen: als de consumenten wisten hoe ongelukkig de boer was, zouden ze dan niet iets meer willen betalen? Een meneer in het publiek zegt: "De prijs van melk wordt kunstmatig laag gehouden. Het gaat om machtsspelletjes." Haring erkent de rol van macht maar gaat er niet op in. Als het nog niet duidelijk was, is het dat nu: economie kan weliswaar helpen om de realiteit te begrijpen, het kan nooit de hele realiteit verklaren.

Het voorbeeld zet de deur open voor een schizofrenie in Harings houding deze avond. De ene keer is hij Bas Haring, de andere keer een (volgens hem) typische econoom. Wie staat hier nu echt?

Enkel bekende nummers

De sleutel ligt volgens mij bij de vraag die Haring wegens tijdgebrek deze avond niet behandelt: 'Hebben economen een mening?' Ze zeggen (en denken?) van niet maar hebben het eigenlijk wel, aldus het boek. Het is deze econoom-met-een-onbewuste-mening die tevoorschijn komt bij een van de laatste vragen die Piet Depuydt stelt: wat vindt Haring van het basisinkomen? “Nou, als je dat wilt, dan moet er wel heel wat tegenover staan. Ik denk dat eerlijk gezegd dat heel lastig gaat zijn.”

Volgens mij zou het vraagstuk rond het basisinkomen voor de econoom-die-al-het-voorbereidend-werk-doet-maar-vervolgens-geen-mening-heeft een puzzel zijn om de vingers bij af te likken. Al de waarde die nu door ons betaald werk wordt gecreëerd versus de kosten vergelijken met de waarde en kosten in een situatie waarin iedereen gratis twaalfhonderd euro krijgt. Fantastisch toch? Echt, ik heb geen mening over het basisinkomen, maar wil iemand dat alsjeblieft eens zakelijk en rationeel uitrekenen?

Voor mij was dit antwoord van Bas Haring het meest inzichtelijke van heel de avond. Ik zag voor me hoe een mens van goede wil (bio-kippen, links stemmen, subsidies toejuichen), met veel kennis van zaken (filosofie, biologie, economie) en een zekere positie (Gouden Uil, Planbureau) de ontwikkeling van de maatschappij ophoudt door een uitdaging uit de weg te gaan, wegens... Ja waarom eigenlijk? Te omvangrijk? Te anders?

Alle economen die ik ooit al had horen zeggen dat iets 'niet realistisch' was, verschenen op dit moment voor mij. Als een opgepoetst knapenkoor dat enkel bekende nummers wil zingen.

Fantasiewereld

Er is natuurlijk helemaal niet één soort economie, ook in de economie zijn er paradigma's. Deze avond volgt Haring, meer dan in zijn boek, het traditioneel paradigma wat volgens Bernard Lietaer door vele hedendaagse economen als “reductionistisch” of een “fantasiewereld” wordt omschreven. De spelletjes die hij speelt staan lost van de context, machtsrelaties – en structuren, tradities, etc. Paul Samuelson, Nobelprijswinnaar voor de economie in 1970, verklaarde: “Economie is nooit een wetenschap geweest. En ze is dat nu zelfs minder dan een paar jaar geleden.” Over diezelfde Nobelprijs zegt ook Joris Luijendijk: "Het probleem is niet zozeer dat er een Nobelprijs voor de Economie bestaat, maar dat er niet zulke prijzen voor psychologie, sociologie of antropologie bestaan. Dit lijkt te zeggen dat economie een exacte wetenschap is in plaats van een sociale.”

Economie is een menswetenschap. Een interessante menswetenschap. Al was het maar om economen beter te begrijpen.

 

* En dan hebben we het nog niet gehad over de privatisering van de visvangst! Het moment tijdens de lezing waarop de FairFin achterban op de stoelen zou zijn gaan staan moest ze niet zo welgemanierd zijn, was wanneer Bas Haring suggereerde dat de oplossing voor het magere vissenbestand zou kunnen liggen bij de privatisering van de visvangst. De reactie van FairFin collega Sander Van Parijs: “Dit is een voorbeeld van 'tragedy of the commons'. Door traditionele economen altijd gebruikt om aan te tonen dat privatiseren nodig is. Maar sindsdien hebben veel economen analyses gemaakt die net het succes van de commons aantonen. De eerste voorbeelden waren vanuit een vooringenomenheid geselecteerd.  Elinor Ostrom  kreeg voor haar uitgebreide waaier aan positieve voorbeelden van hoe mensen rond common-pool resources afspraken maken de Nobelprijs. Ze zette zich hiermee boven de simpele tweestrijd tussen privatiseren en publiek maken. Haar voorbeeld was o.a. Alpenweides waar herders al eeuwen afspraken maken en succesvol een gemeengoed beheren.”

Labels